Een geschiedenis les verhuurschaatsen gezien vanuit vroegere schilderijen

Onderstaande stuk is verschenen in de Kouwe Drukte, een krantje dat is uitgegeven is door de Verzamelkring De Poolster (Jaargang 17 - Nummer 49, december 2013).
Het geeft een leuke weergaven van het gebruik van de eerste verhuurschaatsen in ons land. De artikellen in Kouwe Drukte mogen niet zonder schriftelijke toestemming van de auteurs niet worden gebruikt voor andere publicaties.

Schilderij 1: Pieter Brueghel, Schaatsers bij de Sint-Jorispoort (1553 of 1558)

De mand aan de wallekant (door Niko Mulder)
Was Pieter Bruegel nou zo gemakzuchtig of reden ze in 1558 bij de Sint-Jorispoort in Antwerpen echt allemaal op hetzelfde model puntschaats (schilderij 1)?
Aan Bruegel hoeven we niet te twijfelen. Als je met zoveel zorg elk individu een eigen, authentieke gelaatsuitdrukking geeft, ga je met een volgende pennenstreek niet opeens nonchalant met de vorm van de schaatsen om. Dat het aantal riemgaten per schaats soms verschilt, zegt dat wat dat betreft al genoeg.

Voor gracht of vaart?
Deze puntschaats – zo te zien met flink veel ronding in het ijzer, en dus heel wendbaar – was natuurlijk uitermate geschikt voor druk bereden stadsgrachten. Toch schildert Bruegel in de Volkstelling te Bethlehem, door hem gesitueerd op het Vlaamse platteland, nagenoeg hetzelfde, inmiddels ouderwets model. De puntschaats stamde al uit de 15e eeuw. Elders werden de schaatsen steeds langer en recentelijk (?) waren er ook krulschaatsen verkrijgbaar. De eenvormigheid van de schaatsen bij de Sint-Jorispoort is dan ook niet eenvoudig te duiden.

Schilderij 2 (close-up): De volkstelling te Bethlehem (1566) van Pieter Bruegel.

Was dit een typische Antwerps model? Of moeten we – in ieder geval deels – de verklaring zoeken in de lege mand aan de arm van de gillende vrouw onder de boom (schilderij 1A)?
Schilderij 1A(close-up): De gillende vrouw onder de boom uit Schaatsers bij de Sint-Jorispoort (1553 of 1558)

Huurschaatsen
Vanaf 1558 treffen we op tekeningen namelijk regelmatig een mand met – naar ik aanneem – huurschaatsen aan (schilderij 3). Een jaar na Bruegels Antwerpse prent bijvoorbeeld op het IJselfeest te Mechelen van Peeter van de Borcht.

Schilderij 3: Peeter van er Borcht, IJsfeest te Mechelen (1558).


Weer enkele jaren later bij het Spel van de apen van dezelfde kunstenaar (schilderij 4). Op deze prent zijn ook voor het eerst krulschaatsen zichtbaar.
In 1570 tekende Mechelaar Hans Bol schaatsen in een mand, hier op een gravure van Pieter v. d. Heyden.

Schilderij 4: Peeter van der Borcht, Spel van de apen.

Vóór 1585 herhaalt Hans Bol dit thema nog eens. Henrick van Schoel maakte er naderhand een gravure van. (Schilderij 5, Rijksmuseum RP-P-1900-A-21965). In schilderij 6 is een detail van een ingekleurde versie van deze prent weergegeven. Het is opvallend dat het ook hier weer, net als op alle ander voorbeelden, een vrouw is die de schaatsen beheert. Maar of ze een kleine zelfstandige is, of wat bijklust in opdracht van haar man, een smid, timmerman of handelaar blijft volslagen onduidelijk.

Schilderij 5: Hans Bol, gravure van schaatsen in een mand (1570).

 

Schilderij 6: Ingekleurde versie van een schaatsmand.
 
Dezelfde maker?
Gebruiksgoederen werden wel vaker gehuurd, zelfs in de allerhoogste kringen. In de hofrekeningen van graaf Albrecht over december 1395 lezen we ‘als mijn here ende mijn vrouwe op te ijse te Delfwairt gaen wouden, betailt van colven, van ballen, van sleden te huur…’
Verhuur kan mogelijk verklaren dat de schaatsen bij de Sint-Jorispoort en op andere prenten zoveel op elkaar lijken. Ogenschijnlijk zouden ze allemaal van dezelfde maker kunnen zijn. Al is het van de andere kant moeilijk denkbaar, dat juist in Antwerpen – vóór 1600 verrreweg de rijkste stad in heel noordwest Europa – kennelijk geen mens zelf een paar schaatsen bezat. Alsof ze zondagsrijders waren, die alleen voor de gelegenheid eens onderbonden.
In 1614 was in een dorp in de buurt van Antwerpen de mand vervangen door een tafel, zoals we kunnen zien op een detail van een prent van Hendrick Hondius naar een ontwerp van de Antwerpenaar Jan Wildens. (Schilderij 7,Rijksmuseum RP-P-OB-55.311). De schaatsen hebben geen linten. Dus misschien betreft het hier wel een verkoper, of wie weet, de schaatsenmaker zelf.

Schilderij 7: Hendrick Hondius (1614)
 
Op eigen houtje?
De mand aan de wallekant komt alleen voor op prenten uit zuidelijk Brabant en Mechelen in de periode 1558-1585. Uit de noordelijke Nederlanden kennen we te weinig schaatstaferelen uit die tijd om er zwaarwegende conclusies aan te verbinden. Al is het wel opmerkelijk dat Hans Bol, die in 1584 voor de Spanjaarden naar het noorden vluchtte, daar de verhuur van schaatsen nooit heeft weergegeven. Deed men het in Holland liever op eigen houtje?
Avercamp schilderde voor zover bekend dit thema slecht één keer. Voor de stadswallen van Kampen hangen er huurschaatsen aan een duwslee, die tevens dienst doet als garderobe. Er kwam geen mand aan te pas.

Schilderij 8: Hendrick Avercamp. 
 
Klein drama
Nog even terug naar Bruegel. Ik verdenk de meester ervan dat hij met de schaatsenverhuurster een klein drama in zijn pentekening heeft verpakt. De vrouw ziet langs de flauwe ronding van de brug aan de overkant iemand op háár huurschaatsen door het ijs zakken en gilt schril en zelfzuchtig ‘’Mijne schofferdijne! Mijne schofferdijne!’’.
Of iets van vergelijkbare strekking, want het denkbeeldige tekstballonnetje mag je hier zelf invullen. Zo maakte de briljante Bruegel er, net als een jaar later met zijn Spreekwoorden, op speelse wijze interactieve kunst van!
 
Bronvermelding:
·         Pieter Bruegel de Oude, Meestertekenaar – Sellink – 2001;
·         Winters van Weleer – Van Suchtelen e.a. – 2001;
·         Hendrick Avercamp – De meester van het ijsgezicht – Roelofs e.a. – 2009;
·         Collectie.boijmans.nl;
·         Christies.com;
·         Rijksmuseum.nl
 
Nijdam weetjes
Even over veiligheid
Bekijk nu de meisjes collectie
Bekijk nu de jongens collectie
Bekijk nu de heren collectie
Bekijk nu de dames collectie
Heeft u een vraag? Ga dan naar contact
Blijf op de hoogte - volg ons laatste nieuws
© 2019 Nijdam is een geregistreerd merk van Schreuders Sport International B.V. te Leerdam | Contact